Friday, 2 September 2016


პოსტ საბჭოთა არქიტექტურის სათავეებთან / At the roots of post Soviet architecture

ეს სტატია პირველად გამოქვეყნდა გაზეთ ”დანართი”-ში

”არქიტექტურა ეპოქის ნებაა, ნათარგმნი სივრცეში”
მის ვან დერ როე

არქიტექტურის თეორიაში არსებობს ტრადიცია, რომელიც არქიტექტურას წარმოაჩენს თვითკმარ და ავტონომიურ დისციპლინად. არქიტექტურის ავტონომიურობის იდეა აღორძინების ეპოქიდან იღებს სათავეს. აქედან მოყოლებული იგი რამდენჯერმე ამოტივტივდა ისტორიაში და რამდენადმე განსხვავებული ინტერპრეტაციებიც შეიძინა. ბოლოს ამ იდეამ ხელახალი აქტუალობა 1970იანი წლების ევროპელი და ამერიკელი არქიტექტორების და თეორეტიკოსების ნაშრომებში ჰპოვა, როდესაც ისინი კრიზისში შესული გვიან მოდერნისტული არქიტექტურისათვის ალტერნატივების პოვნას ცდილობდნენ. იდეა გულისხმობდა არქიტექტურის იზოლირებას გარე, სოციალური, ეკონომიკური და პოლიტიკური ზეგავლენებისაგან, მისგან სოციალური ინჟინერიის ამბიციის ჩამოცილებას და ამით იმ პერიოდის არქიტექტურისათვის დამახასიათებელი უტოპიურობისგან გათავისუფლებას. ამის სანაცვლოდ ისინი ცდილობდნენ არიქტექტურა დაენახათ, როგორც თვითრეფერენტული, ე.ი. თავისსავე თავზე ორიენტირებული დარგი, სადაც განვითარების მთავარი მამოძრავებელი ძალა მისსავე წიაღში დამკვიდრებული არქიტექტურული ტრადიციის ახალი ფორმით განგრძობა ან მასთან სრული განხეთქილებაა.

არქიტექტურული აზროვნების ამ ფორმას არქიტექტურის ისტორიის წაკითხვის თავისებური მეთოდიც აქვს, რაც მასში მოცემულ ძირითად თეორიულ წანამძღვრებს ეყრდნობა. 1970იანი წლების დასავლეთის ქვეყნებში ამ სააზროვნო ფორმის ხელახალი გამოჩენის მიზეზებზე ქვემოთ ვისაუბრებ, მაგრამ ამჯერად უნდა ითქვას, რომ ეს მიდგომა არქიტექტურის თეორიაში დღემდე ინარჩუნებს ვალიდურობას და დომინანტურ დისკურსში, მათ შორის ადგილობრივ ქართულ კონტექსტშიც საკმაოდ ძლიერია.


არქიტექტურის ამგვარი გაგება უფრო ფართე იდეოლოგიაშია ჩაწნული, რასაც შეიძლება ზოგადად ლიბერალური ვუწოდოთ. დღეს, საქართველოს რეალობაში პოსტ საბჭოტა არქიტექტურის შინაარსზე მსჯელობა, ხშირად სპონტანურად და გაუაზრებლად, მაგრამ მაინც, ზემოთ მოყვანილი თეორიული მიდგომის საფუძველზე ხდება. ასეთი მსჯელობები, როგორც წესი არ სცდება არქიტექტურის ფორმალურ მახასიათებლებზე საუბარს და ხშირად კონკრეტული არქიტექტორების გემოვნების საკითხებამდე დაიყვანება. რათქმაუნდა, ჩვენი რეალობის გათვალისწინებით, ამ მსჯელობებში შემოდის ისეთი საკითხები, როგორიცაა ნაგებობის მასშტაბი, რაც როგორც წესი დაურეგულირებელი კაპიტალის აკუმულაციისკენ მისწრაფებით განისაზღვრება, არქიტექტურის ურთიერთობა გარემოსთან და ა.შ. თუმცა, არქიტექტურულ მსჯელობაში აქ ვგულისხმობ მსჯელობას ნაგებობების სივრცით-კომპოზიციურ და ესთეტიკურ გადაწყვეტებზე.

ამგვარი ანალიტიკური მიდგომებით შეუძლებელია პოსტ საბჭოთა და ზოგადად არქიტექტურის შინაარსის საფუძვლიანი გაგება. ვიწრო დისციპლინურ ჩარჩოებში დარჩენით ვერასოდეს მოვახერხებთ მის სათანადო პრობლემატიზაციას და ყოველთვის დავრჩებით ზედაპირული მსჯელობის დონეზე. ქვემოთ შევეცდები შემოგთავაზოთ ქართული პოსტ საბჭოთა არქიტექტურის ანალიზი, რომელიც მართალია მოკლე და საკმაოდ ზედაპირულია, მაგრამ ეყრდნობა ზემოთ აღწერილი თეორიული მიდგომისგან განსხვავებულ ანალიტიკურ მეთოდს, რომელიც არქიტექტურას ხედავს, როგორც არა იზოლირებულ დარგს, არამედ ფართო საზოგადოებრივი პროცესის შედეგსა და განმაპირობებელს.

სტალინიზმის ეპოქიდან გამოსვლის შემდეგ საბჭოთა კავშირის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში დიდი ცვლილებები განხორციელდა. სტალინიზმის ავტორიტარული და კონსერვატიული ბუნების გადააზრებასთან ერთად მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგა საბჭოთა იდეის ახლებურად დანახვაში. ახალი კურსი გულისხმობდა სისტემის დემოკრატიზაციას და საყოველთაო კეთილდღეობის ზრდას. ამის საშუალებას იძლეოდა ომის შემდგომი ეკონომიკური აღმავლობის შედეგად დაგროვილი უზარმაზარი მატერიალური რესურსი, რომელიც ახალი დღის წესრიგის მიხედვით უფრო თანაბრად და რაციონალურად უნდა გადანაწილებულიყო. არქიტექტურას და ქალაქგეგმარებას ამ საქმეში ერთ-ერთი ცენტრალური როლი ეკავა. შესაბამისად, ახალი დაკვეთიდან გამომდინარე, როგორც თავად ამ დარგების, ასევე მათ წიაღში შექმნილი იდეების და ამ იდეების განხორციელების გზების რადიკალური რეფორმირება დაიწყო. მიზანი იყო სტალინიზმის იდეოლოგიური და ტექნოლოგიური კონსერვატიზმის შემდეგ, პროექტირებისა და მშებლობის მაქსიმალურად რაციონალიზაცია და ტექნოლოგიურად განვითარების ახალ ეტაპზე აყვანა, რათა მომხდარიყო სამშენებლო რესურსების მაქსიმალურად რაციონალურად და თანაბრად გადანაწილება. ეს მიზანი, თავის მხრივ, სრულიად ახალი ესთეტიკურ და სივრცით-კომპოზიციური დღის წესრიგს დაყენებას გულისხმობდა. ამ დროის არქიტექტორებს საშუალება მიეცათ ერთის მხრივ დაბრუნებოდნენ 1920იანი წლების ავანგარდის იდეებს, ხოლო მეორეს მხრივ გაცნობოდნენ დასავლეთის ქვეყნების მიღწევებს, სადაც ამ ახალ მიდგომებზე გადასვლა მეორე მსოფლიო ომის შემდგომვე დაიწყო. ამ მხრივ არქიტექტურა გამონაკლისი არ ყოფილა. ეს ტენდენცია მთლიანად საზოგადოებრივ ცხოვრებას და მათ შორის ხელოვნებასაც ახასიათებდა, ამიტომ ამ ეპოქას ნეოავანგარდის ეპოქასაც უწოდებენ. საბჭოთა 1960იანი წლები ამ ეპოქის სახეა. იგი ხასიათდება სამეცნიერო და ტექნოლოგიური განვითარების მაღალი დონით, ექსპერიმენტალურობით, საყოველთაო კეთილდღეობის გავრცელებით და ტექნოლოგიებისა და კომუნიზმის იდეების მიმართ ზოგადი ოპტიმიზმით.

1960იანი წლების შემდგომ საბჭოთა კავშირში თანდათან სტაგნაცია ისადგურებს. ნელდება ეკონომიკური ზრდის ტემპი, ვერ ხერხდება მასშტაბური ტექნოლოგიური განახლება, ღრმავდება მარქსიზმის იდეოლოგიური კრიზისი, ვითარდება ჩრდილოვანი ეკონომიკა, სადაც ერთვება მთელი საბჭოთა ელიტა. ეს პერიოდი დღეს უძრაობის ეპოქის სახელითაა ცნობილი. მიხეილ გორბაჩოვის მიერ ინიცირებული პერესტროიკა, რომლის პირველი ეტაპი 1985 წელს დაიწყო ამ მდგომარეობის დასაძლევად შემუშავდა, თუმცა საყოველთაო რეაქციის ტალღის მიმართ ისიც უძლური აღმოჩნდა.

ამ დროს დასავლეთის კაპიტალისტურ ქვეყნებში სიღრმისეული ცვლილებები მიმდინარეობს. 1970იანი წლების დასაწყისიდან ამ ქვეყნების ეკონომიკები თანდათან გადადის კეინსიანურიდან საბაზრო ეკონომიკის მოდელზე, რაც ეკონომიკის კონტროლის საჯაროდან უფრო მეტად კერძო სექტორში გადანაცვლებას გულისხმობს. ამ მიზნების მისაღწევად ხორციელდება ეკონომიკის დერეგულაცია, სამუშაო ძალის დეზორგანიზაცია, სახელმწიფო სოციალური დანახარჯების შემცირება, წარმოების გეოგრაფიული შეზღუდვებისგან გათავისუფლება და ა.შ. მოკლედ, კაპიტალი ხდება უფრო მოქნილი, თავისუფალი და აგრესიული ლოკალურ და გლობალურ დონეებზე. ნეოლიბერალური ცვლილებები არ ეხება ვიწროდ ეკონომიკურ სფეროს და მთლიანად საზოგადოებრივი ცხოვრების და აზროვნების ფორმების რადიკალურ ცვლილებებს იწვევს. ეს ცვლილებები ნასაზრდოვები იყო 60იანი წლების ბოლოს დამდგარი კაპიტალიზმისა და კაპიტალისტური კულტურის კრიზისით, რასაც ბევრი მეცნიერის აზრით პროგრესულ ცვლილებაში გადაზრდის პოტენციალიც გააჩნდა, მაგრამ სხვადასხვა მიზეზების გამო კაპიტალიზმის სტაბილიზაციად და კონსერვატიულ შემობრუნებად მოგვევლინა.

დასავლეთის ქვეყნებში არქიტექტურის და ქალაქგეგმარების დისციპლინებში მომხდარი ცვლილებებიც ამ საყოველთაო გარდატეხის ნაწილი იყო. სწორედ ამ დროს, მოდერნისტული არქიტექტურისა და გეგმარების სოციალური პოტენციალის მიმართ სკეპტიციზმის ფონზე თავს იჩენს ზემოთ ნახსენები ავტონომიურობის იდეა. ავტონომიურობის მისაღწევად დასაწყისში ინტერესი ვითარდება ისტორიციზმის, სემანტიკის, სიმბოლური მეხსიერების, უნივერსალური ტიპოლოგიების მიმართ, ევროპაში ამ ახალი მოძრაობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფიგურაა არქიტექტორი ალდო როსი, ამავდროულად ამერიკის შეერთებულ შტატებში მ იგივე იდეებს, ოღონდ უფრო ამერიკული მახასიათებლებით არქიტექტორი რობერ ვენტური ავითარებს. ოდნავ მოგვიანებით ჩნდებიან არქიტექტორები, რომლებიც არქიტექტურის ტრადიციასთან სრული განხეთქილებას უჭერენ - პეტერ აიზენმანი, დანიელ ლიბესკინდი, ბერნარ ჩუმი და სხვები. ამ დროს არქიტექტურა და ქალაქგეგმარებაზე ინიციატივა სულ უფრო მეტად კერძო საქტორში ინაცვლებს და შესაბამისად არქიტექტორებსაც უწევთ მეტად მოერგონ ახალ ეკონომიკურ წესრიგში გაჩენილ საბაზრო მოთხოვნებს. აქცენტი კეთდება ავტორის ინდივიდუალურ სტილზე, ნაგებობის უნიკალურობაზე და ა.შ.

ისევე როგორც დასავლეთში, საბჭოთა კავშირშიც არქიტექტურა და ხელოვნება ფართე საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მიმდინარე პროცესების ნაწილი იყო. შესაბამისად 1960იანი წლებიდან 1980იანი წლების ბოლომდე მასზე გასაკვირი დეტალურობით აისახებოდა ჯერ სტალინიზმის დაძლევით და განვითარების შინაარსობრივად ახალ ეტაპზე გადასვლით გახსნილი შესაძლებლობებისადმი ოპტიმიზმი, შემდეგ უძრაობის ეპოქის მზარდი აპათია, ხოლო მოგვიანებით პერესტროიკის რეფორმებით განხორციელებული განახლების წარუმატებელი მცდელობები. საბჭოთა კავშირის არქიტექტორთა კავშირის ყოველთვიური
ოფიციალური ჟურნალი “Архитектура СССР” დროის ამ მონაკვეთში არსებულ მთავარ თემებზე და მათ ცვალებადობაზე დაკვირვებისთვის კარგ მასალას
გვთავაზობს. თავად ჟურნალის ყდის დიზაინიც კი ნათლად ასახავს ამ პერიოდში მომხდარ იდეოლოგიურ და ესთეტიკურ გარდატეხას. სურ.1, 2, 3, 4.

სურ 1,2,3,4 / pic 1,2,3,4
1960იან წლებში ჟურნალში მთავარი აქცენტები ინდუსტრიული ტიპიური მშენებლობის რაციონალიზაციის და ეკონომიკური ეფექტურობის გაზრდის საკითხებზე კეთდება. მშენებლობის ინდუსტრიალიზაციასთან ერთად აქტიურად განიხილება პროექტირების ავტომატიზაციის სამომავლო გეგმები. ამასთან ერთად ყურადღების მიღმა არ რჩება ინდუსტრიული მშენებლობის მაღალმხატვრული ღირებულების აუცილებლობა და აქვე განიხილება ის საფრთხეები, რაც ინდუსტრიალიზებულ მშენებლობას შეიძლება მოჰყვეს. ამ პერიოდის ერთ ერთ სტატიაში გვხვდება საპროექტო ინსტიტუტებში დამკვიდრებული პრაქტიკის განხილვა, სადაც მაღალკვალიფიცირებულ არქიტექტორებს იმის გამო აკრიტიკებენ, რომ ისინი ნაკლებად ინტერესდებიან ტიპიური პროექტებით და მათ შემუშავებას ნაკლები გამოცდილების მქონე ახალგაზრდებს ანდობენ, რის შედეგადაც ტიპიურ მშენებლობაში ვერ მიიღწევა სათანადო ტექნიკური და მხატვრული ხარისხი. შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ეს შინაარსი უკვე მიუთითებს იმ ეპოქის არქიტექტორებს შორის მშენებლობის ინდუსტრიალიზაციის მიმართ გარკვეულ უნდობლობაზე, რაც შემდგომ პერიოდში და განსაკუთრებით პოსტ საბჭოთა რეალობაში კიდევ უფრო მძაფრად იჩენს თავს. აქედანვე შეგვიძლია გამოვიტანოთ დასკვნა, რომ პოლიტეკონომიის დარგში არქიტექტორების გაუცნობიერებლობის გამო მშენებლობის ინდუსტრიალიზაციასთან არქიტექტურისა და გეგმარების ადაპტაციის აუცილებლობა მაშინდელ არქიტექტორებს შორის აღიქმებოდა, როგორც შეზღუდვა და არა როგორც დარგის ახალ საფეხურზე აყვანის კრეატიული გამოწვევა. შემდგომ წლებში ეს დამოკიდებულება ღრმა კომპლექსად ჩამოყალიბდა, რამაც საბჭოთა კავშირის ნგრევის შემდეგ სრულად იჩინა თავი კაპიტალისტურ უძრავი ქონების ბაზართან ინტეგრირებული ”გათავისუფლებული” ფორმათწარმოქმნის სახით. ამავე პერიოდში ერთ ერთ მწვავე საკითხად დგას საბჭოთა არქიტექტორების მიერ დასავლელი კოლეგების ზედაპირული მიბაძვის პრობლემა. ისმის მოწოდებები საბჭოთა არქიტექტურის თვითმყოფადი განვითარების აუცილებლობის შესახებ. თუმცა რეტროსპექტიულად თუ გადავხედავთ, აღმოვაჩენთ, რომ საერთო ჯამში ამ პერიოდის არქიტექტორებმა მართლაც კარგად გაართვეს თავი მათ მიმართ წაყენებულ მოთხოვნებს.


მოდერნისტული არქიტექტურისა და გეგმარების მიმართ უკმაყოფილება საბჭოთა კავშირში დასავლეთის ქვეყნებთან შედარებით ოდნავ მოგვიანებით იჩენს თავს. 1970იან წლებში წინა დეკადის ოპტიმიზმი თანდათან ქრება. მეორე ნახევრიდან ჩნდება პუბლიკაციები სადაც კრიტიკას ექვემდებარება გასულ წლებში და ასევე იმ მომენტში კვლავ დომინანტური ინდუსტრიული მშენებლობით მიღებული არქიტექტურული და ქალაქგეგმარებითი შედეგები. პრობლემებად სახელდება ტიპიური ნაგებობების და უბნების ანონიმურობა, მათში ორიენტაციის სიძნელე, მხატვრული გამომხატველობის დაბალი დონე და კულტურული იდენტობის არქონა. სულ უფრო მეტი ინტერესი ჩნდება ისტორიული ქალაქების ცენტრების და ზოგადად ისტორიული მემკვიდრეობის მიმართ, წარმოებს კვლევები არქიტექტურულ სემანტიკაზე, თეორეტიკოსები ცდილობენ არქიტექტურის და ქალაქის მიმართ კულტურულოგიური მიდგომის დანერგვას. აი რას ამბობს 1979 წლის მე7-ე ნომერში არქიტექტორი ა.რიაბუშინი:

”არქიტექტურის მიმართ კულტურულოგიული მიდგომა ქმედითია არა მხოლოდ ისტორიულ ასპექტში. ის ხსნის არქიტექტურის მიმართ ადამიანის მოლოდინების და პრიორიტეტების დღეს არსებულ მწვავედ აქტუალურ მექანიზმებს. არქიტეტქურული ფორმების საერთო კულტურული კონტექსტით განსაზღვრულობა აუცილებელი და ფუნდამენტური წინაპირობაა იმისთვის, რომ მასიურმა მომხმარებელმა სცნოს იგი თავისად, ახლოდ, გასაგებად. საზოგადოების მხრიდან 1960იანი წლების ”დაბალკომფორტული” და ”არაესთეტიკური” მასიური განაშენიანების მიმართ ღრმად უარყოფითი დამოკიდებულების მიზეზიც ისაა, რომ მისი სტრუქტურა და სახე ნაკლებად შეესაბამება არსებულ კულტურულ ნორმებსა და ღირებულებებს.”

1980იან წლებში 1970იანებში დაწყებული ეს ტენდენცია უფრო მეტად ძლიერდება. თუმცა დომინანტურ რეაქციულ სიმბოლიზმთან ერთად დროდადრო აღებული გეზის კრიტიკაც ჩნდება. 1985 წლის მე6-ე ნომერში იბეჭდება ცნობილი თეორეტიკოსის ა. გოზაკის სტატია ”ცხოვრების ფასეულობები - არქიტექტურის ფასეულობები” სადაც იგი დაუნდობლად აკრიტიკებს მის თანადროულ ზედაპირულ ისტორიციზმს და მოუწოდებს არქიტექტორებს ისტორიის უფრო სიღრმისეული გააზრებისკენ. სტატიაში ავტორი თანამედროვე არქიტექტორებს ბრალს სდებს ზედმეტ სტილიზაციაში და თავად სტილს, როგორც იდეას პრობლემატიზაციას ახდენს.

თუკი წინა წლებში მოდერნისტული არქიტექტურის მხრივ მხოლოდ კრიტიკა ისმოდა ახლა უკვე ჟურნალში თავად პროექტები და განხორციელებული ობიექტებია წარმოდგენილი. არქიტექტურასთან ერთად აღსანიშნავია ამ პერიოდში თავად არქიტექტურული რეპრეზენტაციის ფორმების თვალსაჩინო ცვლილებაც. ამ მხრივ საინტერესოა 1985 წლის 1 ნომერში დაბეჭდილი დ. შელესტის, მ. ტუმარკინის და მ. კოროლკოვის ავტორობით შესრულებული საკონკურსო ნამუშევარი ”დასვენებისა და ურთიერთობის ცენტრი”. სურ. 5 ნახაზი შესრულებულია
სურ 5 / pic 5
მოდერნისტული რეპრეზენტაციისგან განსხვავებული აქსონომეტრიული ხედით, სადაც ნაჩვენებია საპროექტო სივრცეებში მიმდინარე ყოველდღიური ცხოვრება. თავად პროექტშიც ვხვდებით პოსტ მოდერნული არქიტეტურის და ურბანული დიზაინისთვის დამახასიათებელ ყველა თავისებურებას - ასიმეტრიული კომპოზიცია, არასწორხაზოვანი, ნეოკლასიკურ არქიტეტურაზე რეფერირებული ფორმები, სკვერების, საფეხმავლო ქუჩების და სხვადასხვა პავილიონებისა ანსამბლი, რომელიც ჩასმულია მოდერნისტული ქალაქგეგმარების პრინციპით განაშენიანებულ, ტიპიური მრავალსართულიანი ნაგებობების გარემოში. ეს პროექტი არის ერთგვარი ურბანული რეაბილიტაციის ფორმა, რომელიც ჰომოგენურ გარემოში იდენტობის, ინდივიდუალიზმის, და კულტურული ორიენტირების შეტანას ცდილობს.


ამავე დროს იწყება საუბარი 60იანი წლების ტიპიური შენობების რეაბილიტაციის აუცილებლობაზე. ამორტიზაციის პრობლემებთან და საცხოვრებელი სივრცის ნაკლებობასთან ერთად სახელდება ამ ნაგებობების მხატვრული სახის კულტურული სტერილურობა. პრობლემის გადაწყვეტის ერთ-ერთ ფორმად კი არსებულ ნაგებობებზე მიშენება ან დაშენება და ამ დანამატებისთვის
სურ 6 / pic 6
”კულტურული იდენტობის” შეძენაა. სურ. 6 სურ 7. ამ 
მიდგომებში ნათლად იკითხება თანამედროვე საქართველოში არსებული დამოკიდებულება საბჭოთა ტიპიური ნაგებობების და ამ ნაგებობებით შემდგარი რაიონების მიმართ. ასეთი სივრცეები დღესაც
დომინანტურ კულტურაში გაიგივებულია უშინაარსობასთან, ინდივიდუალიზმის ჩახშობის მცდელობასთან და მთლიანად საბჭოთა სისტემის ბოროტებასთან. ამ დამოკიდებულების გამოხატულების კარგი მაგალითი იყო პროგრამა, რომელიც ნაციონალური მოძრაობის ხელისუფლებაში მოსვლიდან მალევე ამოქმედდა, რომელიც საბჭოთა ტიპიური საცხოვრებელი ნაგებობების სხვადასხვა ფერში შეღებვას, აივნების პირვანდელი მოსაპირკეთებელი მასალის ფერადი პანელებით ჩანაცვლებას და მსგავს მოდიფიკაციებს გულისხმობდა. საქმე იქამდეც მივიდა, რომ ”იერსახის” გაუმჯობესების მიზნით ავლაბრის მოედანზე მდებარე ცნობილ საცხოვრებელ კორპუსს აივნის ფერად პანელებთან ერთად მედიტერანული ტილოს მზის ამრიდები და პლასტმასის ყვავილებიც კი მიამაგრეს.

სურ 7 / pic 7

რათქმაუნდა აღნიშნულ სივრცეებს წარმოქმნის დროიდანვე მრავალი თანდაყოლილი პრობლემა ჰქონდა. იგივე ჰომოგენურობა, გეგმარებითი სიმყიფე და ა.შ. მაგრამ ამავე დროს მრავალი პროგრესული და მოწინავე იდეის მატარებელიც იყო. 1980იანი წლების საბჭოთა არქიტექტორების მთავარი პრობლემა იმაში მდგომარეობდა, რომ მათ დიდწილად ვერ შეძლეს ასეთი სივრცეების პრობლემების სწორად იდენტიფიცირება და ძალისხმევის ამ მიმართულებით წარმართვა. ჯეინ ჯეკობსი ჯერ კიდევ 1961 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში ”ამერიკის დიდი ქალაქების სიკვდილი და სიცოცხლე” გვთავაზობს ამ საკითხის გაცილებით სწორ პრობლემატიზაციას და გადაწყვეტის გზებს, რაც სიმბოლური ნიშნების ნაცვლად მოდერნისტულ საცხოვრებელ უბნებში მრავალფუნქციურობის შეტანას, მათი ღია სივრცეების სიმჭიდროვის გაზრდას, ქუჩათა ქსელის ფორმირებას და სოციალურ გაჯანსაღების მცდელობებს გულისხმობდა. რამდენად იცნობდნენ საბჭოთა არქიტექტორები ჯეკობსის ნაშრომებს ჩემთვის უცნობია. ის კი აშკარაა, რომ მათი გადაწყვეტები ნასაზრდოები იყო საზოგადოებაში არსებული ზოგადი კონსერვატიული შემობრუნებითა და მარქსიზმის იდეოლოგიური კრიზისით, რაც არქიტექტურის თეორიაზე და განათლებაზეც პირდაპირ აისახებოდა.

პოსტ საბჭოტა რეალობაში 1980იანი წლების არქიტექტორებს თავიანთი იდეების უფრო მეტად რადიკალიზაციის საშუალება მიეცათ. ამისთვის მათ უკვე საბაზრო ეკონომიკა, მასზე მორგებული მიწის მართვისა და სამშენებლო პოლიტიკა და ახლად დამკვიდრებული იდეოლოგიური გარემო უწყობდა ხელს. რათქმაუნდა, სახელმწიფო პროგრამების შეწყვეტის და კომუნალური საბინაო ფონდის სრული პრივატიზაციის შემდგომ მათ აღარაფერი ესაქმებოდათ ტიპიური ნაგებობების გაუმჯობესების პროგრამასთან და კერძო მშენებლობაზე გადაერთვნენ. ამის შემდეგ ხდება თანამედროვე ქართულ არქიტექტურის მთავარ დამახასიათებელ თვისებად თავისუფალი (ხშიარად არასწორხაზოვანი) ფორმები, ეკლეკტიზმი, სიმბოლიზმი, დეკორატიულობა და სიჭრელე. რაც შეეხება ტიპიურ საცხოვრებელ ნაგებობებს, მათზე მიშენებები და დაშენებები უკვე სპონტანურად, თავად მაცხოვრებლების მიერ განხორციელდა და საკუთარი სემანტიკაც შეიძინა.

პოსტსაბჭოთა პერიოდში, განსაკუთრებით ნაციონალური მოძრაობის მმართველობის დროს, საბჭოთა ტიპიური ნაგებობების ”გალამაზების” გარდა 60-70იანი წლების არქიტექტურის მრავალ მნიშვნელოვან ნაგებობაზე განხორციელდა ისეთი ჩარევები, რომლებიც მათი მხატვრული სახის ცვლილებას ისახავდა მიზნად. მაგალითად თელავის თეატრის, მისი მიმდებარე საცხოვრებელი კორპუსის და ფუნიკულიორის ქვედა სადგურის ფასადის ცვლილებაც გამოდგება, რომლებიც კონკრეტული ესთეტიკური და შესაბამისად პოლიტიკური მიზნებით განხორციელდა.

ფასადებით მანიპულირება, მათი მეშვეობით რეალური შინაარსის გადაფარვა და მითოლოგიის შექმნა პოსტ საბჭოთა ფენომენი არ არის. სტალინისტურ არქიტექტურაზე რომ აღარაფერი ვთქვათ, ჯერ კიდევ 1970იანი წლების ბოლოს და 1980იანების დასაწყისში,
სურ 8 / pic 8 
საბჭოთა კავშირში ამ მეთოდოლოგიის ერთ ერთი პირველი და მასშტაბური პოლიგონი თბილისის ისტორიული ნაწილი გახდა. სურ 8. ამ დროს გარემონტდა და განახლდა ყოფ. ლესელიძის და ბარათაშვილის ქუჩები, სიონის მიმდებარე სანაპირო და მეტეხის პლატოზე გამომავალი ნაგებობები. დაიგეგმა საფეხმავლო ქუჩები რკინის და ბამბის რიგებსა და შარდენის ქუჩაზე. ამავე ქუჩებზე სივრცეები დაეთმო მხატვრების სახელოსნოებსა და გალერეებს. მთლიანობაში თუ შევხედავთ ეს ჩარევა მეთოდოლოგიურად არაფრით განსხვავდებოდა ამ რამდენიმე წლის წინ ჩატარებული და დღესაც მიმდინარე ისტორიული უბნების რეაბილიტაციის პროექტებისგან - მოხდა ფასადების განახლება, სადაც საჭირო იყო შეიქმნა სრულიად ახალი ”ისტორიული” გარემო, შეიქმნა კომერციული/ტურისტული საფეხმავლო ქუჩები და ა.შ. რეალურად მაშინ ისევე როგორც დღეს შეიქმნა ჯენტრიფიკაციის წინაპირობები, მაგრამ დღევანდელი პირობებისგან განსხვავებით, მაშინ ეკონომიკური მოწყობა ამის საშუალებას ნაკლებად იძლეოდა.



სურ 9 / pic 9
ამ მხრივ ასევე საინტერესოა 1985 წელს გამოქვეყნებული, სტალინის პროსპექტის რეკონსტრუქციის პროექტი ქალაქ ბათუმში, სურ 9. რომელიც ასევე კარგად აჩვეენბს ისტორიული ფასადების შენარჩუნების, ხოლო მათ მიღმა ახალი ნაგებობების დაგეგმვის ბოლო პერიოდის ქართულ
სურ 10 / pic 10
არქიტექტურაში დამკვიდრებულ მოდას თუ კულტურული მემკვიდრეობის კანონმდებლობისათვის გვერდის ავლის მცდელობას. აღსანიშნავია, რომ 1980იან წლებში სულ უფრო ხშირად იბეჭდება მასალები ქართველი არქიტექტორების მიღწევების შესახებ, სადაც
სურ 11 / pic 11
უკვე ნათლად შეგვიძლია წავიკითხოთ პოსტ საბჭოთა ქართული არქიტექტურის კონტურები. თვალსაჩინო მაგალითად გამოდგება 1983 წელს ვ.გელაშვილის, დ. კოსტოვისა და დ. თევდორაძის მიერ შესრულებული პროექტი, შოთა რუსთაველის მემორიალი, მუზეუმთან
სურ 12 / pic 12
და ხელნაწერთა ინსტიტუტთან ერთად სურ. 10, რომელიც ქართული კალიგრაფიის ფორმალურ თუ ესთეტიკურ მახასიათებლებზე დაყრდნობით ეროვნული მოტივების გაცოცხლებას ცდილობს. სხვა მაგალითია საბავშვო კაფე მზიურში - ვარიაცია ბერძნული კლასიციზმის თემაზე, თ. აბულაძის, ლ. კიკნაძის, ი.მასხარაშვილის და ბ.ჩიგოგიძის შესრულებით. სურ 11. ვ.დავითაიას და შ.ბოსტანაშვილის მიერ შესრულებულ პურის ქარხანის პროექტი კი თანამედროვე ქართული სარესტორნო არქიტექტურის წინასწარმეტყველებაა. სურ. 12


რათქმაუნდა, ამ მოკლე ტექსტში შეუძლებელია პოსტ საბჭოთა არქიტექტურის თემის სრულად დაფარვა და ეს არც მიცდია, აქ ჩემი მიზანი იყო მეჩვენებინა, რომ დღეს საქართველოში არსებული ძირითადი არქიტექტურული მიმართულებები საბჭოთა კავშირის არსებობის ბოლო პერიოდიდან იღებს სათავეს. ეს შეიძლება ლოგიკურიც იყოს და გაკვირვებას არც იწვევდეს, თუმცა პრობლემის გასაცნობიერებლად საჭიროა ვიცოდეთ თუ რა გარემოში ჩამოყალიბდა ეს იდეები და რა შინაარსით მოგვეწოდება დღეს ჩვენ ისინი.

არქიტექტურა ამ მხრივ გამონაკლისი არ ყოფილა. იგი საერთო კულტურული და იდეოლოგიური ტალღის ნაწილი იყო, რომლის წარმოქმნა ემთხვევა საბჭოთა კავშირის ყველაზე კრიზისულ და დეკადენტურ ეპოქას. ესაა ეპოქა, სადაც შენელებულია ეკონომიკური ზრდა და ტექნოლოგიური განვითარება. საბჭოთა კავშირი უკვე მნიშვნელოვნად ჩამორჩება კაპიტალისტურ ქვეყნებს, საზოგადოებაში იზრდება უძრაობის ხანით და მასში არსებული იდეოლოგიური კრიზისით გამოწვეული საყოველთაო ნიჰილიზმი, აღმავლობას განიცდის ნაციონალიზმი და სეპარატისტული სენტიმენტები. ბევრი მკვლევრის აზრით საბჭოთა პოლიტიკური სისტემის სიმყიფესთან, მის იზოლირებულობასთან და სხვა განმაპირობებლებთან ერთად კრიზისული მდგომარეობის შექმნის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიზეზი საბჭოთა ელიტა იყო, რომელიც სრულად ჩაერთო უძრაობის ხანაში გაჩენილ ჩრდილოვან ეკონომიკაში და ჩრდილოვანი მატერიალური ბაზის შეძენასთან ერთად მისი კლასობრივი ინტერესების სრულად განხორციელებისთვის დამაბრკოლებელი საბჭოთა სისტემის დემონტაჟისთვის საჭირო იდეოლოგიური ინსტრუმენტების ძიება დაიწყო. ამისთვის მას დიდი სამსახური გაუწია დასავლეთში უფრო ადრე დაწყებულმა, საკუთარი მატერიალური განპირობებულობით ნასაზრდოებმა იდეოლოგიურმა ტალღამ, რომელიც როგორც ზემოთ აღვწერე ასევე არსებული წესრიგიდან კონსერვატიულ შემობრუნებას წარმოადგენდა. არ მინდა იმის მტკიცება, რომ ეს ყველაფერი კარგად გამიზნული და გათვლილი ქმედება იყო. პირიქით, უფრო დასაშვებია ქვეცნობიერი, მატერიალური განსაზღვრულობით განპირობებული პროცესიც ყოფილიყო. ამ შემთხვევაში საბჭოთა არქიტექტურამ და ხელოვნებამ უკან მოიტოვა სოცრეალისტური ხელოვნების ცნობილი აქსიომა ”ნაციონალური ფორმით, სოციალისტური შინაარსით” და ფორმით ბურჟუაზიულად გარდაიქმნა, შინაარსით კი ჯერ კიდევ სოციალისტური დარჩა. ამას კიდევ უფრო ხელი შეუწყო პერესტროიკის რეფორმებმა, რომლებმაც საზოგადოებაში დაგროვილი კონსერვატიული განწყობების რეალიზება მოახდინა. ამ პროცესში სულ რაღაც ერთი დეკადა გახდა საჭირო იმისთვის, რომ საბჭოთა ელიტას კავშირის დაშლით მისი ეკონომიკური ბაზის არალეგალური სტატუსი შეეცვალა. შესაბამისად არქიტექტურამ ფორმასთან ერთად შინაარსიც ბურჟუაზიული შეიძინა.

დღევანდელი ჩვენი პოლიტიკური, ეკონომიკური და სოციალური ტოტალობა და მათ შორის არქიტექტურა, დომინანტურ დისკურსში წარმოგვიდგება, როგორც ახალი, ჯანსაღი და უალტერნატივო მოცემულობა. თუმცა, ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ეს ტოტალობა საბჭოთა კავშირის არსებობის საბოლოო ეტაპზე დეკადენტურ კრიზისში და თეორიულ გაურკვევლობაში მყოფი პერიფერიული ელიტების მიერ აღმოჩენილი დასავლეთის საბჭოთა ანარეკლია. შესაბამისად, თუ გვინდა ჩვენი საზოგადოების განვითარების ახალ საფეხურზე აყვანა, ჩვენი თაობის უპირველესი ამოცანა უნდა იყოს ამ პროექტის საფუძვლიანი დემონტაჟი და მის ნანგრევებზე ახალი, ჯანსაღი და თეორიულად გამართული ტოტალობის შექმნა. ვფიქრობ, ამისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წინაპირობა და სიმბოლური დასაწყისი შეიძლება ნაციონალური მოძრაობის, როგორც გვიან საბჭოთა ელიტის პროექტის რადიკალური განმახორციელებლის პოლიტიკური გასამართლება გახდეს. რათქმაუნდა ამას თან უნდა სდევდეს საქართველოს უახლესი ისტორიის სრული გადააზრება.

როგორც ისტორიამ აჩვენა, მსგავსი საფუძვლიანი ცვლილების გარეშე შეუძლებელი იქნება რაიმე სახის პროგრესული არქიტექტურის განხორციელებაზე საუბარი. მომავალი თაობის არქიტექტორებს კი, არსებულ რეჟიმში, საზოგადოებრივი სიკეთის საწინააღმდეგოდ მონური შრომა და ქაღალდის ამარა ყოფნა მოუწევს.

------------------------------------------------------------------------------------------------

This article was first published in magazine "Danarti"

“Architecture is the will of an epoch translated into space.”

Mies van der Rohe

There exists a tradition in architectural theory depicting architecture as a self sufficient and autonomous discipline. The idea of architectural autonomy originates from the renaissance period. From this time on, in the history, it has emerged several times and has acquired somewhat different interpretations. Last time the idea gained renewed vitality in 1970ies in the work of European and US architects and theoreticians when they were trying to find alternatives to the late modernist architecture which had entered the crisis by the time. The idea implied isolating architecture from outer social, economic and political influences, striping from it the ambition of social engineering and by this, freeing from the utopianism characteristic for the architecture of that time. As an alternative, they were trying to present architecture as a self referential discipline, where the main moving force is the total break up or new continuation of the established tradition within it.


This form of architectural thought has its method of reading history of architecture, based on theoretical assumptions given in it. About the reasons of reemerging this form of thought in the western countries in 1970ies I’ll write below. For now it must be noted that in architectural theory this approach maintains its validity up until today and is quite strong in dominant discourse, among them in Georgian.


Such understanding of architecture is knotted in broader world view which can broadly called liberal ideology. Today in Georgian reality the discussion about the post soviet architecture goes often spontaneously and superficially, but still based on the above mentioned theoretical assumptions. As a rule such discussions don’t go beyond talking about architecture’s formal characteristics and often is leveled to the questions of individual architect’s taste. Of course, keeping in mind our reality, in such discussions enter questions as scale which as a rule is determined by the unregulated capital’s desire of accumulation, the relation of architecture to the environment etc. but in architectural discussion here I mean discussion about buildings spatial-compositional and aesthetical solutions.


With such analytical approaches it is impossible to understand post soviet and in general architectures deeper content. With remaining in narrow disciplinary frameworks we can never manage its adequate problematization and will always stay on the level of superficial discussion. Below I’ll try to suggest analysis of Georgian post soviet architecture which is quite short and superficial but is based on the analytical method different from the above described. This approach views architecture not as an isolated discipline but as a result and determinant of a broader social process.


After the epoch of Stalinism, big changes occurred in public life of USSR. With rethinking authoritarian and conservative nature of Stalinism important steps were made towards rethinking of soviet idea. The new course implied democratization of system and growth of welfare. Realization of this idea was enabled by the huge material resources accumulated during the post war period that had to be distributed in more equal and rational manner. Architecture and planning had one of the central roles in this mission. Accordingly, following the new assignment, the radical reshaping of these disciplines - the ideas created within them and the ways these ideas could be realized - started. After the ideological and technological conservatism of Stalinism the new aim was, by rationalization of projecting and construction to bring the construction industry to the new height of technological development and to enable the rational and equal distribution of building resources. This aim set radically new aesthetical and spatio-compositional agenda. On one hand architects of the time had chance to return to the avant garde ideas of 1920ies and on the other to get closer to the experience of western countries, where the transition to these new approaches started already after world war II. Architecture was not special in this trend. This tendency was characteristic of all public life and art among them. For this reason this epoch is called neo avant garde. Soviet 1960ies is the image of this epoch. It is characterized by the high level of scientific and technological advancement, experimentalism, enhancement of welfare and general optimism towards the technology and communist ideals.


After 1960ies in Soviet Union gradual stagnation is taking place. The economic growth is slowing down, further technological advancement seems unable, the ideological crisis of Marxism-Leninism deepens, the shadow economy develops where the entire soviet elite gets involved. Today this period is known as epoch of zastoy. The project of perestroika initiated by Gorbachev, first stage of which started in 1985, was devised to overcome this condition, although in face of overall reaction it also proved impotent.


At the same time in western capitalist countries the fundamental changes are occurring. From 1970ies the economies of these countries gradually abandon Keynesianism and adopt free market economic models, implying transition of control of economies from public to private sector. To achieve these aims the economies are deregulated, working force is disorganized, public costs are reduced, production is freed from geographical constrains etc. in short, capital becomes more flexible, and aggressive on local and global levels. Neoliberal changes don’t touch only the sphere of economy and cause radical changes in public life and forms of thought. This wave of economic and other changes was inspired by the crisis of capitalism and capitalist culture occurred in the end of 1960s. According to many scientists this crises had a potential to overgrow in progressive change but for number of reasons it took the form of further stabilization of capitalism and conservative turn.


New ideas in architecture and town planning disciplines in western countries were part of these fundamental changes. Precisely at this time, with the growing skepticism towards the modernist architecture and planning’s social potential above mentioned idea of autonomy emerges. In the beginning, to achieve this autonomy the interest is expressed towards historicism, semantics, symbolic memory, universal typologies. In Europe one of the leading figures of this new movement is architect Aldo Rossi. Simultaneously in United States the same ideas, only with more American specificities are developed by architect Robert Venturi. Later emerge architects who support radical break with established “tradition”. These are Peter Eisenmann, Daniel Libeskind, Bernard Tschumi and others. By this time the initiative on architecture and town planning goes more and more to private hands. Accordingly architects too have to adapt to the demand emerging in the new economic reality. The emphasis is put on author’s individual style, uniqueness of the building etc.


As in the west, in Soviet Union too, architecture and art were part of the process occurring in broader public life. Accordingly, beginning from 1960ies, up until the end of 1980ies they depict with astonishing detailing first the optimism driven by the new possibilities opened up by surpassing Stalinism and rising Soviet Society on the fundamentally new stage of development, than growing apathy of the epoch of Zastoy and later unsuccessful efforts of renewal made by reforms of Perestroika.


The monthly official magazine of union of architects of USSR “Архитектура СССР” offers important material for study of main topics and their successive change in this period of time. Even the cover design of publication depicts the ideological and aesthetical transformation occurring in this period. pic.1, pic. 2, pic. 3, pic. 4.


In the 1960ies the main accents in the magazine is put on the questions of higher quality of rationalization of industrialized construction and growth of its economic effectiveness. Together with this, future plans for automatization of planning are actively discussed. Necessity of high artistic quality of industrialized construction is not beyond the attention and hereby are discussed the risks that industrialized construction can involve.


In one of the articles of this period, the negative tendency taking place in planning institutes is described, where architects with high professional qualification are criticized for not sufficiently involving in standardized planning and assigning such tasks to young, unqualified colleagues. As a result, according to the author, the high technical and artistic quality of such planning is undermined.


We can assume that this content already shows some mistrust of the architects of the period towards the industrialized construction. Later, in the soviet era and especially in post soviet epoch, this sentiment among architects has emerged with greater and greater pace. From this we can also conclude that due to the unawareness of architects in the sphere of political economy the necessity of adapting architecture and planning disciplines to the new industrialized modes of construction was perceived as a constrain rather than creative challenge of rising the discipline on the new level of development. In the following decades this attitude converted into the deep professional complex. After the fall of Soviet Union this complex was revealed with a new thrust of “free” form creation completely integrated with capitalist real property market.


In the same period the trend of mimicking western architecture is named as one of the problems. The calls are heard about the necessity of authentic development of soviet architecture. Though, if we look retrospectively Soviet architects of the period truly met this challenge with high professionalism.


In Soviet Union the dissatisfaction with modernist architecture and planning emerged slightly later than in western countries. In 1970ies the optimism characteristic to the previous decade gradually declines. From about 1975 articles emerge criticizing architectural and town planning results of industrialized mass construction. The problems are raised concerning the alienating features of mass produced buildings and districts: difficulty of orientation in such spaces, their anonymity and low aesthetical quality. Gradually the interest grows towards the spatial phenomenon of historical city centre, and generally towards the historical heritage. The research is made on architectural semantics. Theoreticians are trying to implement “culturological” approach toward the architecture and the city. This is what architect A. Riabushin writes in 7th issue of 1979:


“The culturological approach towards architecture is effective not only in historical terms. It describes today’s urgently actual mechanisms of human expectations and priorities towards architecture. The determination of architectural forms by the broader cultural context is essential and fundamental precondition for mass consumer to accept it as its own, understandable, close. The reason of deeply negative public attitude towards the “Uncomfortable” and “unaesthetic” mass construction is that its structure and image don’t conform to existing cultural norms and values.”


This tendency of 1970ies is getting stronger in the 1980ies. However with dominant reactionary symbolism, the criticism of chosen path emerges time after time. In 6th issue of 1985, well known theoretician A.Gozak publishes his article “Values of Life – Values of Architecture”, where he criticizes his contemporary superficial historicism and calls for architects towards the deeper understanding of history. The author condemns architects of too much stylization and criticizes the idea of style itself.


If in previous years only criticism is heard towards modernist architecture, now the first projects and completed buildings inspired with new trend are published. It is notable how the modes of architectural representation are changing together with architecture. A project, “Centre of Leisure and Communication” by D. Shelest, M. Tumarkin and M. Korolkov, printed in 1st issue of 1985 is interesting in this respect. Pic. 5 The drawing is made in axonometric view not typical for modernist representation. In projected spaces it depicts everyday life of its users. In the project we see all features characteristic to post modern architecture and urban design – asymmetrical composition, non linear forms with reference to neoclassical architecture, continuity of pedestrian streets, squares and pavilions, passing through the neighborhood comprised from modernist high rise residential buildings. This project suggests typical post modern urban rehabilitation aiming to bring identity, individualism and cultural landmarks in homogeneous and alienating space.


In the same period talks start about necessity of rehabilitation of mass produced buildings of 1960ies. Together with problems of structural integrity and scarce living space the cultural sterility of such buildings is named as one of the problems. One of the solutions to the problem becomes addition of living spaces with architecture endowing them “cultural identity”. Pic. 6, pic. 7


In these solutions we can clearly read attitudes dominant in modern Georgian society towards the Soviet mass produced architecture and districts comprised from such buildings. Until today in dominant culture such spaces are associated with meaninglessness, efforts of shuttering individualism and generally with evils of soviet system. A good expression of this attitude was a program set in motion immediately after coming to power UNM (ruling party from 2003 to 2012). This program aimed to renovate and make cheerful typical soviet buildings. As a result many buildings were painted in different colors, the original cladding materials of balconies were changed with colorful plastic panels etc. The process reached its culmination when with an aim of improving overall outlook of the building, together with colorful balcony panels the Mediterranean sun shades and pots with plastic flowers were installed on well known residential super-block located on Avlabari square.


Of course such spaces suffered many innate problems from the days of their creation. The same homogeneity, planning fragility etc. but at the same time they were embodiment of many progressive ideas and principles. The main problem of Soviet architects of 1980ies was that they were unable to correctly identify the problems of such spaces and act accordingly. Jane Jacobs, in her book “Death and Life of Great American Cities” published in 1961 suggests much reasonable problematization of the question. Instead of bringing symbolic signs and such superficial corrections her solutions for degraded modernist districts implied bringing functional diversity, increasing densities, formation of new streets and efforts of strengthening social integrity. I don’t know if Soviet architects were familiar with Jacobs’s work, but it is obvious that their solutions were fed by general conservative turn existing in public life of the time and with ideological crisis of Marxism-Leninism, which had direct influence on architectural and art education.


In Post soviet reality architects of the 1980ies more radicalized their ideas. In this they were supported by land and building policy with newly established ideology, adapted to the principles of market economy. Of course, after seizing publicly funded construction programs and privatization of communal housing stock they did not have anything to do with improvements of mass housing and switched completely on private projects. After this moment the main feature of Post Soviet Georgian architecture becomes “free” (often non linear) forms, eclecticism, symbolism and decorativeness. Regarding the mass produced housing, editions conceptualized in earlier period were realized spontaneously by the inhabitants themselves and in the process they acquired specific semantics as well.


In post Soviet epoch, especially during the rule of UNM, besides the beautification of Soviet mass housing projects many interventions were made on important buildings of 1960ies and 70ies with the aim of altering their outlook and aesthetic qualities. Good examples of this trend are facades of Telavi theater and its adjacent housing block, of lower station of Tbilisi funicular etc. These alterations were made with precise aesthetic and accordingly political aims.


Manipulation with the facades, using them for hiding from view reality and creation of mythology is not specifically post soviet phenomenon. Not to mention Stalinist architecture, in the end of 1970ies and beginning of 1980ies one of the largest polygons of this methodology in Soviet Union became historical center of Tbilisi. Pic.8 In this period several key streets and locations were renovated and rehabilitated. In addition pedestrian streets were created where spaces were given to artists and galleries. If we look broadly, this intervention methodologically was completely similar to large scale urban rehabilitations going on in the last decade, until today – facades were renovated, where needed, completely new “historical environments” were produced, commercial/touristic pedestrian streets were created etc. In reality, preconditions for gentrification were created, but unlike today, Soviet economic system did not support this process sufficiently.


In this respect a reconstruction project of Stalin’s av. In Batumi is also interesting. Pic. 9. This project shows today’s well established trend (or deviation from heritage legislation) of radical renovation of historic fabrics, while keeping original facades intact.


It is noticeable that in 1980ies the materials about successes of Georgian architects are published more and more frequently. Here we can already clearly see the contours of post soviet Georgian architecture. A good example is 1983 project of Shota Rustaveli memorial together with museum and manuscripts institute by V. Gelashvili, D. Kostov and D. Tevdoradze . pic. 10. Based on formal and aesthetical features of Georgian calligraphy, this project tries to reanimate and formalize national motives. Another example is children’s café in Mziuri park – variation on greek classicism by T. Abuladze, L. Kiknadze, I. Maskharashvili and B. Chigogidze. pic. 11. The project of bread factory by V. Davitaia and Sh. Bostanashvili is a perfect prophecy of modern Georgian restaurant architecture. pic. 12


Of course it is impossible to completely cover the topic of post soviet architecture in this short and fragmented text. Indeed I haven’t tried to do so. Here my aim was to briefly show that the main architectural trends existing today in Georgia have their origins in late Soviet epoch. This can seem logical and shouldn’t surprise us. Although to realize the problem we should know how and in which conditions these ideas were born and how are they presented to us.


Architecture was not exclusion in this respect as it was part of the general cultural and ideological wave, formation of which coincides with most decadent and crisis driven epoch of Soviet Union. This is an epoch where economic growth and technological advancement is hampered. Soviet Union already significantly stays back compared to capitalist countries. The overwhelming nihilism caused by Zastoy and its ideological crisis growth in general public. Nationalism and separatist sentiments are flourishing. According to many researchers, along with fragility of Soviet political system, its isolationist tendencies and other specificities, in creating crisis situation one of the causes was Soviet elite, which was completely involved in shadow economy born in period of Zastoy. After acquiring shadow material base, it started to search for ideological instruments for dismantling soviet system lingering the full realization of its class interests. In this effort it was greatly supported by ideological wave started slightly earlier in the west and determined with its own material logic. As described above this wave was also a conservative turn from existing order.


I am not intending to argue that all this was well calculated and defined act. On the contrary, it is more probable, that this was unconscious, materially conditioned process. In this case soviet art and architecture stepped over the well known axiom of socialist realist art: “national in form and socialist in content” and converted its formal feature in bourgeois, while retaining socialist content. This was supported by the reforms of Perestroika, enabling flourishing of conservative sentiment accumulated in upper classes. It took only one decade of this process for the soviet elites to dismantle the soviet system and change the illegal status of its economic base. Accordingly, with formal features, architecture acquired bourgeois content.


Our today’s political economic and social totality, and among them architecture, in dominant discourse presents itself as new, healthy condition without alternative. But the analysis shows that this reality is nothing more than the reflection of the west found by the peripheral, theoretically confused elites in the decadent and crisis driven late Soviet Union. Accordingly, if we want to raise our society on the new level of development, the primary goal of our generation should be the fundamental dismantling of this project and creation of new, theoretically upgraded totality on its ruins. I think one of the important preconditions and symbolic beginnings for this will be bringing UNM, as a most radical executor of late soviet elite’s project to the political court. Of course this should be accompanied with complete rethinking of newest Georgian history.


As history showed, without such fundamental changes it will be impossible to think about realizing any kind of progressive architectural project. Otherwise the future generation architects will have to satisfy with mere paper and work in slavery against the public welfare.

Thursday, 28 July 2016

თარგმანების კრებული ”ქალაქი - კრიტიკული შესავალი”


აქ შეგძლიათ გადმოტვირთოთ ჩვენს მიერ 2014 წელს გამოცემული თარგმანების კრებულის ”ქალაქი - კრიტიკული შესავალი”-ს 

ელექტრონული ვერსია

აქვე გთავაზობთ კრებულის წინასიტყვაობას 



ბოლო რამდენიმე წლის მანძილზე, საქართველოში ურბანული პრობლემების მიმართ კრიტიკული მგრძნობელობა საკმაოდ გაიზარდა. ამას შეიძლება სხვადასხვა მიზეზები ედოს საფუძვლად: კაპიტალისტური ურბანიზაციისათვის დამახასიათებელი ნიშნების კრისტალიზაცია, ხელისუფლების უუნარობა გადაჭრას ელემენტარული ურბანული პრობლემები, ზოგადად, ”სამოქალაქო საზოგადოების” გააქტიურება და სხვა. ამის მიუხედავად, სხვადასხვა აქტივისტურ ჯგუფებში, მედიაში, აკადემიასა თუ პოლიტიკურ წრეებში ქალაქზე, და, უფრო ზოგადად, განაშენიანებულ გარემოზე რეფლექსია ხშირად ზედაპირულ დონეზე მიმდინარეობს. საპროტესტო კამპანიის პირობებში საკითხების პრობლემატიზაციისას თუ სხვადასხვა სივრცეში ურბანულ თემატიკაზე შემდგარი დისკუსიების პირობებში, ქალაქის, როგორც კომპლექსური პოლიტიკური, ეკონომიკური და სოციო-სივრცითი მთლიანობის გააზრება ვერ ხერხდება. აქედან გამომდინარე, ხშირად, დისკუსია კონკრეტულ, იზოლირებულ საკითხებს ვერ სცილდება და ვერ ახერხებს მათი  პოლიტეკონომიური განმაპირობებლების კრიტიკულ წვდომას. ასეთი საკითხები შეიძლება იყოს ქალაქის ისტორიული მემკვიდრეობის ან/და მწვანე საფარის ფიზიკური შენარჩუნება, ტრანსპორტთან და ფეხით მოსიარულეებთან დაკავშირებული პრობლემები,  უხეში ჩარევები ჩამოყალიბებულ ურბანულ გარემოში და სხვა.

თავისთავად, ზემოთ აღნიშნული პრობლემები უმნიშვნელოვანესია ჩვენი ქალაქების სოციალურად და ეკონომიკურად სამართლიანი განვითარებისათვის, მაგრამ პრობლემატიზაციის ის ხარისხი, რომლითაც მათ საჯარო სივრცეში წარმოადგენენ დაინტერესებული ჯგუფები თუ ინდივიდები, რბილად რომ ვთქვათ, უაღრესად ნაივურია. ასეთი ზედაპირული მიდგომითა და საკითხების ფართო კონტექსტიდან გამოცალკევებით კი ძნელი წარმოსადგენია რაიმე ფასეული შედეგის მიღწევა.

ამას გარდა, არსებული დომინანტური ურბანული დისკურსის ცენტრალური თემები მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილია იმ ღრმა პრობლემატიკისა, რომელიც დღეს ჩვენს ქალაქებში დგას. ეს დისკურსი ფარავს მხოლოდ და მხოლოდ იმ საკითხებს, რომლებიც აქაურ ლიბერალურ ურბანულ საშუალო კლასს აწუხებს და შესაბამისად მათი პრობლემატიზაციაც ამ  თავსმოხვეულ დისკურსულ ჩარჩოში ხორციელდება - ფარგმენტულად, ზედაპირულად და კონტექსტიდან იზოლირებულად. თითქმის არავინ საუბრობს ქალაქებში არსებულ ღია  სოციალურ უთანასწორობასა და შესაბამისად, კლასობრივ და სივრცით სეგრეგაციაზე, ცენტრებსა და პერიფერიებს შორის არსებულ დაძაბულობაზე, ურბანული პროლეტარიატის პირობებზე, მუნიციპალური რესურსების გადანაწილების საკითხებზე, რეალობასთან შეუსაბამო საგადასახადო პოლიტიკაზე, ქალაქების ეკონომიკური თუ სოციალური ადმინისტრირების პოსტმოდერნულ ლოგიკაზე და ა.შ.

პრობლემატური საკითხებისადმი დამოკიდებულების ასეთი ფორმები სულაც არ გვხვდება მხოლოდ ურბანული თემების განხილვისას. მსგავსი მიდგომები დღეს არსებულ ჰეგემონურ ინტელექტუალურ დისკურსში ინიცირებული ზოგადი ტენდენციის ნაწილია. ამას კი, თავის მხრივ, უფრო ღრმა გლობალური თუ ლოკალური ისტორიული განმაპირობებლები უდევს  საფუძვლად: ერთის მხრივ, გვიან და პოსტსაბჭოთა ყოვლისმომცველი რეაქციული ტალღა, ხოლო მეორეს მხრივ გლობალური მასშტაბის ნეოლიბერალური ჰეგემონია, რომელსაც სხვა კონტექსტებთან შედარებით პოსტსაბჭოთა საზოგადოებებში ნოყიერი ნიადაგი დახვდა და ადვილად შეერწყა გვიან საბჭოთა არაოფიციალურ დოქტრინებს.

ამას ემატება ანტისაბჭოთა რეაქციის შედეგად საბჭოთა პერიოდში დაგროვილი სამეცნიერო ცოდნის სრული უარყოფა, რომელიც, მართალია, კავშირის არსებობის ბოლო პერიოდში საკმაოდ დოგმატური და დანაწევრებული გახდა, მაგრამ, მეორე მხრივ, იგი ანგარიშგასაწევ პრაქტიკულ და თეორიულ პოტენციალსაც ატარებდა (განსაკუთრებით ადრეული პერიოდის ნაშრომები), და, კრიტიკულად გადააზრების შემთხვევაში, შესაძლებელს გახდიდა როგორც  წლობით დაგროვილი გამოცდილების უწყვეტობას, ისე  მის გამოყენებას ახალ პირობებში. საბჭოთა ცოდნის უარყოფის ფონზე, დომინანტურ ინტელექტუალურ წრეებში დღესაც ძლიერია რეაქცია საერთაშორისოდ აღიარებული მემარცხენე თეორეტიკოსების მიმართ, რომლებიც ცდილობენ ბოლო რამდენიმე დეკადის მანძილზე გაბატონებული ლიბერალური ეპისტემოლოგიური ტრადიციის კრიტიკულ გადააზრებას და უნიტარული თეორიის იდეის გააქტიურებას. თუმცა, პოლიტიკური პერსპექტივიდან ეს მდგომარეობა საკმაოდ ლოგიკურია. დღევანდელი ინტელექტუალური გარემო აშკარად მოხიბლულია ცოდნის ფრაგმენტაციის პოსტმოდერნული იდეით, სადაც სხვადასხვა საკითხების ანალიზისას ან პრობლემატიზაციისას შეუძლებელი ხდება რაიმე სახის გამაერთიანებელ თეორიაზე დაყრდნობა.

იმავე სირთულეს ვაწყდებით ურბანულ პრობლემებზე მსჯელობისას - საკითხები განიხილება ფრაგმენტულად, ზედაპირულად და საერთო პოლიტეკონომიური კონტექსტიდან იზოლირებულად. ჩვენი აზრით კი, თავისი კომპლექსური ხასიათიდან გამომდინარე, ქალაქის ფენომენის კრიტიკული გააზრება უნიტარული თეორიული ბაზის გარეშე შეუძლებელი ამოცანაა.

წინამდებარე თარგმანების კრებულის გამოცემით ჩვენი მიზანია მცირედი წვლილი შევიტანოთ ურბანულ დისკურსში წარმოქმნილი ამ ვაკუუმის შევსების საქმეში. ცხადია, კრებულში შესული ტექსტები არ არის საკმარისი საგანზე რაიმე სახის ამომწურავი ცოდნის ჩამოსაყალიბებლად, მაგრამ ისინი მეტ-ნაკლებად კარგ სამსახურს გაუწევენ მკითხველს, გაეცნოს ურბანულ თუ სხვა სოციალურ  საკითხებზე კრიტიკული მსჯელობის სხვადასხვა დროის საუკეთესო მაგალითებს. 

Friday, 13 November 2015

ჯეინ ჯეკობსის წიგნის ”ამერიკის დიდი ქალაქების სიკვდილი და სიცოცხლე”-ს ქართული თარგმანი

6 ნოემბერს, კავკასიურ სახლში ჩავატარეთ ჩვენს მიერ ქართულ ენაზე თარგმნილი ჯეინ ჯეკობსის ”ამერიკის დიდი ქალაქების სიკვდილი და სიცოცხლე”-ს პრეზენტაცია, სადაც დამსწრე საზოგადოებას უფასოდ გადაეცა წიგნები.

ძალიან გვიხარია, რომ ესე დაინტერესდით ჩვენი თარგმანით. აღნიშნული წიგნი კიდევ გავრცელდება სხვადასხვა საშუალებებით. ვინც ჯერჯერობით ვერ მოახერხა წიგნის მიღება, მანამ ის თქვენამდე მოაღწევს, შეგიძლიათ ჩამოტვირთოთმისი pdf ვერსია შემდეგ ბმულზე




Sunday, 9 August 2015

სტატისტიკა? / Statistics?




დღეს საქართველოში შრომისუნარიანი ასაკის მქონე მამაკაცის საარსებო მინიმუმი თვეში 161.4 ლარია. 

როგორც საარსებო მინიმუმის დაანგარიშების მეთოდის შესახებ საქსტატის ბროშურა გვეუბნება: "საარსებო მინიმუმი დგინდება მინიმალური სასურსათო კალათის საფუძველზე. მინიმალური სასურსათო კალათა არის კვების პროდუქტების განსაზღვრული ნორმატიული კალათა, რომელიც შეიცავს შრომისუნარიანი ასაკის მამაკაცის ნორმალური სიცოცხლისა და შრომისუნარიანობისათვის ფიზიოლოგიურად აუცილებელი საკვების რაოდენობას, მისი შემადგენელი ელემენტების (ცილების, ცხიმების და ნახშირწყლების) და კალორიულობის მინიმალურ ოდენობას."

დღეებზე თუ გავყოფთ, ეს არის დღეში 5.38 ლარი, ანუ სამჯერადი კვების ციკლში, საკვების ერთჯერად მიღებაში, საშუალოდ 1.79 ლარი. მეეჭვება, ენერგიის ხარჯვის პირობებში, ეს თანხა მინიმალურად საჭირო საკვები ნივთიერებების მისაღებად საკმარისი იყოს, თუმცა მთავარი პრობლემა უფრო სხვაგანაა. 

ვფიქრობ პრობლემა უფრო იდეოლოგიურ-მეთოდოლოგიურია, ვიდრე ეკონომიკური. ამ მაჩვენებელში გათვალისწინებული არაა კვების სოციო-ეკონომიკური კონტექსტი, მაგალითად ის, რომ რეალურად მშრომელს დღეში მინიმუმ ერთხელ მაინც, გარეთ მზა საკვების ყიდვა უწევს, რაც ფასს მნიშვნელოვნად აძვირებს. ან ის რომ პროდუქტების დაფასოვებისა და შენახვის ვადების სპეციფიკიდან გამომდინარე, რეალურ ცხოვრებაში, ერთი ადამიანისთვის შეუძლებელია დროის განსაზღვრულ მონაკვეთში სტანდარტით დადგენილი საკვები ნივთიერებების დღიური ნორმის მიღება ნარჩენების დატოვების გარეშე, რაც ასევე აძვირებს ასეთ ნორმატიულ კვებას. მოკლედ, საარსებო მინიმუმი, როგორც ეკონომიკური მაჩვენებელი, რაც შემდგომ საფუძვლად ედება სხვა გაანგარიშებებსა თუ მონაცემებს, რეალურ ცხოვრებასთან არანაირ კავშირში არაა. მის მიერ დადგენილი ენერგიის ხარჯვისა და მიღების ურთიერთმიმართების მიღწევა მხოლოდ ლაბორატორიულ პირობებშია შესაძლებელი. 

კონტექსტიდან ამოგლეჯილი, სტერილურად ორფუნქციიანი: კვება-შრომა ადამიანი არ არსებობს. ადამიანი ცხოვრობს სახელფასო თვიდან თვემდე, სეზონიდან სეზონამდე, წლიდან წლამდე, დეკადიდან დეკადამდე და ამ პერიოდში მას აქვს კონკრეტული, ბიოლოგიური, კულტურული, სარეკრეაციო, სამეურნეო თუ სხვა მოთხოვნილებები. ზუსტად ასეთი საბაზისო მოთხოვნილებებიდან უნდა გამოითვლებოდეს საარსებო მინიმუმი, როგორც ეკონომიკური მაჩვენებელი, რათა აბსტრაქტული ციფრების სფეროდან პოლიტიკურ სიბრტყეში გადმოინაცვლოს. 

დაახლოებით ასეთი ტიპის მაჩვენებელია სამომხმარებლო კალათა. იგივე საქსტატის მეთოდოლოგიური ბროშურის მიხედვით, იგი: ”წარმოადგენს ქვეყანაში ყველაზე ხშირად მოხმარებადი საქონლისა და მომსახურების ჩამონათვალს და ასახავს ქვეყნის საშუალო მომხმარებლის ხარჯების სტრუქტურას.” სამომხმარებლო კალათა გამოიყენება სამომხმარებლო ფასების ინდექსის და ინფლაციის გასაანგარიშებლად.

მისი მთავარი მახასიათებელი ისაა, რომ ის საშუალოს წარმოადგენს და არა მინიმალურს. ხშირად, შეცდომით მას საარსებო მინიმუმს ადარებენ, რაც აბსოლუტურად არაფრის მომცემია. სხვა საქმე იქნებოდა, რომ არსებობდეს მინიმალური სამომხმარებლო კალათა, რაც ჩემს მიერ ზემოთ აღწერილი საარსებო მინიმუმის იდენტური იქნებოდა და ასევე აბსტრაქტული საშუალოდან პოლიტიკურად მგრძნობიარე მინიმალურის სიბრტყეში გადმოინაცვლებდა. 

სტატისტიკა არ არის მეთოდოლოგიურად განყენებული. მისი მეთოდოლოგია პოლიტიკური შინაარსისაა და ხშირად სახელმწიფოს მიერ ის რეალობის მანიპულირებისთვის გამოიყენება. ჩვენ გვჭირდება ისეთი სტატისტიკა, რომელიც მაქსიმალურად წარმოაჩენდა ჩვენ საზოგადოებაში არსებულ პრობლემებს და დაგვეხმარებოდა მათ გადასალახად წარმოებულ პოლიტიკურ ბრძოლაში. სტატისტიკის ასეთი პრაქტიკა არსებობს. მაგალითად, ბრიტანული ჯგუფი Radical Statistics Group, რომლის ვებგვერდზე, ჯგუფის მიზნებში ვკითხულობთ:

”ჩვენ გვჯერა, რომ სტატისტიკა შეიძლება გამოყენებულ იქნას რადიკალური კამპანიების და პროგრესული სოციალური ცვლილებების ხელშესაწყობად. სტატისტიკამ უნდა მოახდინოს პოლიტიკის ინფორმირება და არა წარმართვა. სოციალური პრობლემები არ უნდა ინიღბებოდეს ტექნიკური ენით.”